ΤΖΑΖ ΑΠΟ ΤΗ ΝΟΤΙΟ ΑΦΡΙΚΗ: ΜΕΓΆΛΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙΝΟ ΑΦΙΕΡΩΜΑ

Η Νότιος Αφρική του απαρτχάιντ είχε τη δική της συμβολή στην ιστορία της μαύρης μουσικής που ενσάρκωσε την αντίσταση στο πνεύμα του ρατσισμού και της δουλείας – της τζαζ. Δεν είναι τόσο γνωστή στο ευρύτερο κοινό, αλλά έδωσε μερικά σπάνια μουσικά πετράδια, συνομίλησε δημιουργικά με τα κύρια τζαζ ρεύματα των δεκαετιών του’50, του ’60 και του ’70 στις ΗΠΑ και τη Βρετανία, και άφησε πίσω της μια παράδοση που συνεχίζεται μέχρι σήμερα από πλήθος επώνυμους και ανώνυμους μουσικούς, σε μιαν ατελείωτη υβριοδιοποίηση με ροκ, φάνκι και τοπικά ιδιώματα.

 

Το 1957, ο ιταλοαμερικανός κλαρινετίστας Tony Scott ήταν ο πρώτος ξένος μουσικός που έδωσε παράσταση για ένα μικτό ακροατήριο λευκών, μαύρων και ινδών – πραγματικό σκάνδαλο για τα ήθη της αποικίας. Εν τω μεταξύ, ντόπιοι μουσικοί είχαν την ευκαιρία να δοκιμάζουν τις δυνάμεις τους σε νυχτερινά κέντρα και χορευτικά κλαμπ αποκλειστικά για μαύρους, όπου ολονύχτια jam sessions αναπαρήγαν το κλίμα που γέννησε μια δεκαετία νωρίτερα το be-bop στις ΗΠΑ. Η πρώτη μεγάλη μορφή που αναδείχθηκε απ’ αυτή τη σκηνή, θεωρούμενη ως «ο πατέρας της νοτιοαφρικανικής τζαζ», ήταν ο άλτο σαξοφωνίστας από το Γιοχάνεσμπουργκ Kippie Moeketsi (1925-1983). Στα τέλη της δεκαετίας ο Moeketsi δημιούργησε το πρώτο συγκρότημα σύγχρονης τζαζ, τους Jazz Epistles, με μουσικούς οι οποίοι αργότερα επρόκειτο να γίνουν σημαντικές μορφές στη διεθνή σκηνή – όπως ο τρομπετίστας Hugh Masekela, ο τρομπονίστας Jonas Gwangwa, ο πιανίστας Dollar Brand (μετέπειτα γνωστός ως Abdullah Ibrahim) και η σύζυγός του τραγουδίστρια Sathima Bea Benjamin. Επηρεασμένοι από το στυλ του Thelonius Monk και του Charlie Parker, δημιούργησαν (με έδρα το Κέιπ Τάουν και τις γειτονικές κωμοπόλεις) το ύφος που έγινε γνωστό ως Cape Jazz, εμπνευσμένο από τη μουσική του καρναβαλιού της περιοχής (που μερικές φορές αναφέρεται ως goema) και το δημοφιλές μουσικό ιδίωμα που είναι γνωστό ως marabi. Ο δίσκος που δίνουμε εδώ είναι η πρώτη θρυλική τους ηχογράφηση του 1959, το Jazz Epistle – Verse 1.

 

Τον Μάρτιο του 1960 ξέσπασε η πρώτη από μια σειρά περιορισμένων εξεγέρσεων, με αφορμή ένα γεγονός που είναι πλέον γνωστό ως η Σφαγή του Σάρπβιλ. Η λογοκρισία αυξήθηκε δραματικά από την κυβέρνηση του απαρτχάιντ, γεγονός που οδήγησε στο κλείσιμο όλων των χώρων και εκδηλώσεων που εξυπηρετούσαν ή απασχολούσαν τόσο μαύρους όσο και λευκούς· οι συγκεντρώσεις άνω των δέκα ατόμων κηρύχθηκαν επίσης παράνομες. Το αποτέλεσμα ήταν μια μαζική έξοδος τζαζ μουσικών οι οποίοι εγκατέλειπαν τη Νότιο Αφρική αναζητώντας εργασία  στις ΗΠΑ και την Ευρώπη – μεταξύ των οποίων ο Dollar Brand και η Sathima Bea Benjamin, ο Hugh Masekela και η μεγάλη τραγουδίστρια Miriam Makeba (που αργότερα παντρεύτηκε τον Stokely Carmichael, ηγέτη των Μαύρων Πανθήρων στις ΗΠΑ).

 

Ο Dollar Brand (ή Abdullah Ibrahim, γεν. 1934) έγινε μέρος της μαύρης μουσικής πρωτοπορίας των δεκαετιών του ’60 και ’70 στις ΗΠΑ, παίζοντας και ηχογραφώντας με τον Don Cherry, τον Ornette Coleman, τον Pharoah Sanders, τον Cecil Taylor, τον Archie Shepp, τον Gato Barbieri και άλλους. Υποστηρικτής του αγώνα τού Εθνικού Αφρικανικού Κογκρέσου, διατηρούσε ταυτόχρονα τις σχέσεις του με την Νότιο Αφρική, και σε περιστασιακές του επισκέψεις δεν έχανε την ευκαιρία να ηχογραφήσει με μουσικούς από την πατρίδα του – όπου επέστρεψε μετά το τέλος του απαρτχάιντ, στις αρχές της δεκαετίας τού ’90. Ένα εξαιρετικό δείγμα της «αφρικανικής» δουλειάς τού Abdullah Ibrahim δίνουμε εδώ, το African Marketplace, ηχογράφηση του 1980.

 

Τις προσεχείς εξελίξεις στη τζαζ της Νοτίου Αφρικής επρόκειτο να σφραγίσει ένας λευκός, γιος σκωτσέζου ιεροκήρυκα, από την Επαρχία του Ανατολικού Ακρωτηρίου, με κλασικές σπουδές μουσικής που ανέπτυξε ένα ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη μουσική της εθνότητας των Xhosa: ο πιανίστας και συνθέτης Christopher McGregor (1936-1990). Ιδιοφυής ενορχηστρωτής επίσης, ο McGregor ήταν ο πρώτος που δημιούργησε μικτές μπάντες με μαύρους και λευκούς μουσικούς, αντιμετωπίζοντας τολμηρά εχθρότητες και προκαταλήψεις (που οδήγησαν επίσης, μετά το 1964, τη μπάντα του να εγκαταλείψει τη χώρα και να μετεγκατασταθεί στην Αγγλία). Το 1962 ο McGregor συγκέντρωσε μια ομάδα για να εμφανιστεί στο φεστιβάλ τζαζ Moroka-Jabavu του 1962 στο προάστιο του Σοβέτο του Γιοχάνεσμπουργκ. Στο φεστιβάλ, όπου το συγκρότημα κέρδισε το δεύτερο βραβείο, ο McGregor ήρθε σε επαφή με έναν ευρύτερο κύκλο μουσικών, ανάμεσα στους οποίους ο θρυλικός πλέον αλτίστας Kippie Moeketsi και αρκετοί άλλοι που είχαν οργανωθεί τότε υπό την αιγίδα της Ένωσης Νοτιοαφρικανών Καλλιτεχνών, η οποία είχε ανεβάσει την περίφημη «τζαζ όπερα» King Kong. Αυτές οι επαφές οδήγησαν τον επόμενο χρόνο στη δημιουργία πρώτα μιας μεγάλης μπάντας που ονομαζόταν Castle Lager Big Band, κι εν συνεχεία των περίφημων Blue Notes (που αργότερα μετασχηματίστηκαν σε Brotherhood of Breath). Στυλοβάτες του σχήματος αυτού ήταν, εκτός από τον ίδιον τον McGregor στο πιάνο, ο Mongezi Feza στην τρομπέτα, ο Dudu Pukwana στο άλτο σαξόφωνο, ο Nikele Moyake στο τενόρο, ο Johnny Dyani στο μπάσο και ο Louis Moholo στα ντραμς. Σήμερα θεωρούνται μία από τις σπουδαιότερες μπάντες της εποχής, των οποίων η μουσική αναδίδει ένα μοναδικό άρωμα ενσωμάτωσης αφρικανικών υφών στην πρωτοποριακή τζαζ του καιρού τους. Από τις ιστορικές ηχογραφήσεις της μπάντας τού Chris McGregor, διαλέξαμε να δώσουμε εδώ τον σπάνιο πρώτο δίσκο με τη 17μελή ορχήστρα των Castle Lager Big Band (και με τη συμμετοχή του Kippie Moeketsi, όπου κατ’ εξαίρεση παίζει κλαρινέτο), The African Sound.  

 

Οι επόμενοι τρεις δίσκοι είναι δείγματα της δουλειάς τριών από τους κύριους συντελεστές των Blue Notes που τεκμηριώνουν την προσωπική τους μουσική εξέλιξη. Το άλμπουμ Flute Music (που ηχογραφήθηκε στο Λονδίνο το 1974 από την εταιρεία Ogun), στο όνομα του σαξοφωνίστα Dudu Pukwana (1938-1990), είναι το εγγύτερο στο πνεύμα των Blue Notes, καθώς τα μέλη του είναι τα ίδια σχεδόν μ’ εκείνα της διάσημης ορχήστρας (χωρίς τον ίδιον τον McGregor). Το Spirit Rejoice! (επίσης στο Λονδίνο, από την ίδια εταιρεία, το 1978) είναι μια αριστουργηματική συνεργασία του ντράμερ Louis Moholo (1940-2025), μαζί με τον μπασίστα των Blue Notes Johnny Dyani, με μερικά από τα κορυφαία ονόματα της ευρωπαϊκής και αμερικανικής τζαζ avantguard. Ο δίσκος του Johnny Dyani (1945-1986), τέλος,  Angolian Cry, είναι μια συνάντηση του 1985 στην Κοπεγχάγη με τον μεγάλο αφροαμερικανό σαξοφωνίστα John Tchikai, ισόβια εγκατεστημένο στη Δανία, με εύγλωττο παναφρικανικό μήνυμα. 

 

 

 

1) The Jazz Epistles, Jazz Epistle – Verse 1 (1959)

 

01. Dollar’s Moods

02. Blues for Hughie

03. Uku-Jonga Phambili (Looking Forward)

04. I Remember Billy

05. Vary-Oo-Vum

06. Carol’s Drive

07. Gafsa

08. Scullery Department

 

Kippie Moeketsi (as)· Hugh Masekela (tp)· Jonas Gwangwa (tb)· Dollar Brand (p)· Johnny Gertze (b)· Makaya Ntshako (d)       

 

 

2) Dollar Brand, African Marketplace (1980)

 

01. Whoza Mtuana

02. The Homecoming Song

03. The Wedding

04. Monieba

05. African Marketplace

06. Mamma

07. Anthem for the New Nation

08. Ubu-Suku

 

Dollar Brand (p, ss, cg)· Carlos Ward (as, ss)· Jeff Jawarrah King (ts)· Dwayne Armstrong (ts)· Kenny Rogers (bs)· Malindi Blyth Mbityana (tb)· Craig Harris (tb)· Gary Chandler (tp)· Cecil McBee (b)· Miguel Ponier (perc)· André Strobert (d, perc)· Lawrence Lucie (bj)

 

3) Chris McGregor & The Castle Lager Band, The African Sound (1963)

 

01. Switch

02. Kippie

03. Eclipse At Dawn

04.  Early Bird

05. I Remember Billy

06. Now

 

Chris McGregor (p)· Kippie Moeketsi (as, cl)· Dudu Pukwana, Barney Rabachane (as)· Nick Moyake, Ronnie Beer (ts)· Christopher Columbus Ngcukane (bs)· Dennis Mpali, Ebbie Creswell, Mongezi Feza, Noel Jones (tp)· Bob Tizzard, Malindi Blyth Mbityana, Willie Nettie (tb)· Sammy Maritz (b)· Early Mabusa (d)

 

 

4) Dudu Pukwana “Spear”, Flute Music (1974)

 

01. Flute Music

02. Shekele

03. Ko-didi

04. Sondela

05. Freeze

06. You Cheated Me

07. Flute Music

 

Dudu Pukwana (as, p, perc, vo)· Mongezi Feza (tp, fl, cg, perc, vo)· Victor Williams (p, elp, vo)· Pete Cowling (b)· John Stevens (d)· “Bob” (cg)· “The Princess” (vo)

5) Louis Moholo Octet, Spirit Rejoice! (1978)

 

01. Khanya Apho Ukhona (Shine Wherever You Are)                         

02. You Ain't Gonna Know Me                   

03. Ithi-gqi (Appear)                                                  

04. Amaxesha Osizi (Times of Sorrow)     

05. Wedding Hymn                                    

 

Louis Moholo (d)· Harry Miller, Johnny Dyani (b)· Keith Tippet (p)· Nick Evans, Radu Malfatti (tb)· Kenny Wheeler (tp)· Evan Parker (ts)

 

6) Johnny Dyani Quartet, Angolian Cry (1985)

 

01. Angolian Cry

02. For Leo Dirch Petersen

03. Does Your Father Know?

04. U.D.F.

05. Year of the Child

06. Blues for Moyake

07. Portrait of Mosa Gwangwa

Harry Beckett (tp, flh)· John Tchikai (ts, bcl)· Johnny Dyani (b)· Billy Hart (d)

 Download the albums: 

https://mega.nz/file/Q1RWSTzK#7-t1SuAHtKIJhURtfenyKLuFB6EjoADdZ-o-XZPOVw8